Rahim Şalıyev
“Səni leylək gətirdi”. Adətən, uşaqlara dünyayagəlmə mərhələsini belə izah edirik. Heç bir məntiqə sığmadan, sadəcə uşağın bir quş tərəfindən gətirildiyini deməkdən başqa çarəmiz yoxdur. Çünki, uşaqlara dünyayagəlmə mərhələlərini elmi dildə izah etməklə onlara nəyisə qavrada bilmərik. Uşaq özü yetkinləşdikcə, həyati təcrübə topladıqca bu aldatmacanı tədricən çözər və həqiqəti anlayar.
Bu cür nağıllar insanın, dünyanın yaranışı, tanrının varlığı haqqında da uydurulub. Özü də yetkin, şüurlu, təcrübəli insanlar üçün. Bu nağıllar tədricən din formasında formalşaraq öz ehkamlarını formalaşdırmış və təbliğ edərək genişləndirmişdir. İnsanlara daha böyük təcrübələr, fərdi araşdırma qabiliyyəti əsl həqiqəti dərk etməyə kömək edə bilər. Bunun üçün isə insan şüur cəhətdə böyüməli, inkişafdan qalmamalıdır. Dinlər isə “leylək” nağılları kimi həqqətin əsaslarını açıqlasa da, xırdalıqlarını izah etmə gücündə deyildir. Yurgen Xubermas maarifçilik məsələsinə bu yöndən yaxınlaşaraq deyirdi ki, “Maarifçilik ona görə uğurlu olmur ki, dinə qarşı həddən artıq radikaldır”.
Dinlər əslində həqiqətin başlanğıcıdır və onlara qarşı tam çıxmaq düşüncəmizi doğru yola aparmaz. Amma, ömrümüzün sonuna qədər dini düşüncə ilə yaşasaq, bu bizi müəyyən həqiqət sərhədlərindən kənara çıxmağa qoymaz.
Dinlərin ortaya çıxma səbəblərini incələsəz bunun insan içində bir tələbat olduğunu görə bilərsiz. İnsan yaşamaq üçün bir səbəb, maraq axtarır və əslində din dediyimiz nəsnə bizim maraq və inam çevrəmizdən, incəsənət meyillərimizdən formalaşır. Biz bu maraq çevrəsini özümüz üçün müqəddəsləşdirəndə, dəyişilməsi mümkün olmayan daşlaşmış həqiqət kimi gösətərəndə böyük dinlər yaranır.
Mən heç də bu daşlaşmanın peyğənbərlərdən qaynaqlandığını düşünmürəm. Bu peyğənbərlərin izah etmə qabiliyyətindən yox, insanların qavrama qabiliyyətinin zəif olması səbəbindən formalaşan anlaşılmazlıqdır. Burada şüurlu olan, “leylək” nağılını uyduran insan peyğənbərlər, reallığı anlamayan, yalnız hər şeyi tam göstərməyən kiçik həqiqətlərə inanan uşağ isə dini mənimsəyənlərdir. Yəni, hər şey tək sizin anlatma qabiliyyətinizdən yox, həm də qarşınızdakının başadüşmə qabiliyyətindən də asılıdır. Ata kiçik uşağına onun yaranış yollarını elmi dildə izah edə bilmədiyi kimi, peyğənbərlər də insanlara bunu sadə üsüllarla izah etmişdir.
Allaha inansaydız onun varlığını, əgər inanmasaydız hər kainatda hər şeyin öz-özünə formalaşdığını necə izah edə bilərdiz? Dəqiqdir ki, həqiqət bu iki amildən biridir. Amma, biz bunlardan hansının həqiqət olduğunu dərk edə bilirikmi? Ya şüur cəhətdən hələ də uşaq qalmışıq, ya da ki, insanın düşüncə sərhədləri buradan daha uzağa gedə bilmir. Yaradanın olub, ya da olmaması paradoksdur və insanlar bu paradoksu qavraya bilmədikləri halda inanıb-inanmamaq mövzusunda məntiqlə yox, hislərinə güvənərək “Məntiq arxası”na görə qərar verə bilərlər.
Tarixə baxın. İnsanların içərisindən çıxan öncüllər inanmağı təbliğ edir hər zaman. Daha əvvəldə qeyd etdiyim kimi, bu, insanın yaşamaq üçün maraq axtarmasından qaynaqlanır. İnancın doğru yollarını axtarmaq üçün onlarca dinlər formalaşıb, bu dinlər özləri də müxtəlif təriqətlərə bölünərək şaxələniblər. Elmli, fəlsəfi cəhətdən inkişaf etmiş insan yaxşılıqsevər olsa da, elmi, şüuru inkişaf etməmiş insanlara yaxşılıq etmək, ətrafındakılara zərər verməmək kimi vacib anlayışları dini qorxu ilə (tanrı qəzəbi, cəhənnəmdə yanmaq) aşılamaq mümkündür. Buna görə də din dövlət sisteminin ayrılmaz hissəsi olub hər zaman. Lakin, aşırı olaraq dinə bağlanmaq da insanları pislik etməyə sövq edə bilər. Ona görə də ortaq nöqtəni tapmaq lazımdır. Elə bir sistem qurmaq lazımdır ki, insanların tanrıya inanıb, ya da inanmamasının onların həyatına, insanlarla əlaqəsinə təsiri olmasın. Maarifçilik yalnız bu zaman tam uğurlu ola bilər.
