Azərbaycan tarixinin ən güclü xanlığı-Quba xanlığı

Böyük bir ərazini əhatə edən xanlıq

Azərbaycanın mövcud xanlıqları arasında öz gücünə və siyasi roluna görə Quba xanlığı da tarixdə önəmli rol oynamışdır. XVIII əsrin birinci yarısında indiki Quba, Dəvəçi, Qusar, Xaçmaz, Xızı və Siyəzən rayonlarının ərazisi Quba xanlığı şəklində birləşdirilmişdi. Parçalanmış Azərbaycanı vahid dövlətdə birləşdirmək niyyəti şimalda Şəki, Qarabağ və Quba xanlıqlarını, cənubda isə Urmiya xanlığını daim düşündürmüş və həqiqətən bu sahədə onların hər biri müəyyən addımlar atmışlar. Lakin onların içərisində son nəticədə ən çox iş görən Qubalı Hüseynəli xanın (1722-1758) oğlu Fətəli xan (1758-1789) olmuşdur. Quba xanlığının yaranmasının maraqlı tarixi vardır. Belə ki, Quba xanlığının tarixinə nəzər salsaq görərik ki, bu xanlıq XVII əsrin 80-90-cı illərində yaranmış və ilk Quba xanı da 1689-cu ildə vəfat etmiş Hüseyn xan olmuşdur. Digər xanlardan fərqli olaraq, Quba xanları böyük hüquqlara malik idilər. Belə ki, hələ Səfəvilər dövründə Dağıstan hakimlərinin Qaytaq Usmisinə məvaciblə yanaşı, Şirvandan bir sıra kəndlərin gəlirləri və idarəçiliyi də verilmişdir. O zaman Qaytaq Usmisinin nəsli iki xəttə bölünmüşdü. Böyük xətt Məcalisdə, kiçiyi isə Yenikənddə yaşayırdı. Növbə ilə gah bir, gah da o biri qolun nümayəndəsi Usmi vəzifəsini tuturdu. Qaynaqlarda göstərilir ki, Yenikənddəki qol Məcalisə basqın edərək, azyaşlı Hüseyndən başqa buradakı qolun bütün kişi üzvlərini qırır. Aydə bəy Hüseyni xilas edir və Tankı Şamxalının yanına aparır. Hüseyn Isfahana aparılır, burada təhsil alır və Qacar tayfasından varlı bir əyanın qızı ilə evlənir. Bu nikahdan Əhməd xan dünyaya gəlir. Arvadının vasitəçiliyi ilə Süleyman şah (1666-1694) onu (Hüseyni) Quba və Gülhanın xanı təyin edir. Beləliklə, Quba xanlığının əsası qoyulur.

1724-cü il Istanbula müqaviləsinə görə, Quba əyaləti Rusiyanın tərkibinə daxil olunmuşdu. Hüseynəli xan isə Quba hakimi təyin edilmişdi. Onun iqamətgahı əvvəl Xudat, 1735-ci ildən isə Quba şəhəri olmuşdur. Burada zərbxana və silah emalatxanaları vardı. O zaman Quba xanlığının sahəsi 10. 500 kvadrat idi. Şimalda Dərbənd və Qazıqumuq, qərbdə Şəki, cənubda Bakı və Şamaxı xanlıqları, şərqdə Xəzər dənizi ilə əhatə olunurdu. Quba xanlığı hərbi müdafiə cəhətdən güclü idi. Ona görə ki, xanlığın ərazisində çoxsaylı müdafiə qalaları ilə yanaşı əhalisi də döyüşkən və cəsur idi. Quba xanlığı əlverişli coğrafi mövqedə yerləşməklə yanaşı, münbit torpağı, şəfalı iqlimi əkinçilik, bağçılıq və maldarlıq təsərrüfatını inkişaf etdirməyə imkan verirdi.

XVIII əsrin ortalığından Quba xanlığını Hüseyn xanın nəvəsi – Əhməd xanın (1689-1722) oğlu Hüseynəli xan (1722-1758) idarə edirdi. XVIII əsrin 40-cı illərində Hüseynəli xan Quba əyalətini müstəqil xanlıq etmişdi. 1747-ci ildə nadir şahın ölümündən sonra Iranda feodal çəkişmələrin başlandığı dövrdə o, Rusiya ilə dostluq münasibətini saxlayaraq, hakimiyyətini daha da möhkəmləndirdi. 1756-cı ildə Salyan xanlığını Quba xanlığına qatdı. Onun dövründə Axtıpara, Altıpara, Doqquzpara Quba xanlığına birləşdirildi. 1770-ci ildə Azərbaycanda olmuş S.Qmelinin məlumatına görə, Qulqan, Şabran, Rüdar da Quba xanlığının himayəsində idi. 1758-ci ildə Hüseynəli xan vəfat etdi. Hakimiyyətə onun oğlu 22 yaşlı Fətəli xan keçdi. Fətəli xanın dövründə (1758-1789) Quba xanlığının mövqeyi daha da möhkəmləndi. Fətəli xan (1736-1789) öz dövrünün görkəmli dövlət xadimi, mahir diplomat və qəhrəman sərkərdələrdən biri idi. O, 31 illik hakimiyyəti dövründə Azərbaycan torpaqlarını birləşdirib vahid və güclü dövlət yaratmaq arzusu ilə yaşayıb, bu yolda nə mümkünsə etmişdir. 
Azərbaycanı birləşdirmək istəyən Fətəli xan
A. Bakıxanov “Gülüstani-Irəm” əsərində yazırdı: “Fətəli xan tədbirli, mərhəmətli, əzmində sabit qədəm, məmləkəti idarə etmək işlərində mahir bir adam idi. O, könülləri almaq və düşməni aldatmaqda xüsusi bir məharətə malik idi”.  Görkəmli ictimai və hərbi xadim kimi xalqın rəğbətini qazanmış Fətəli xan həm də dövrünün ziyalı və savadlı şəxslərindən olmuşdur. Ana dili ilə yanaşı fars və rus dillərini də bilirdi. Onun tapşırığı ilə bir sıra məşhur elm, sənət əsərləri ərəbcədən və farscadan Azərbaycan dilinə tərcümə olunmuşdur. Azərbaycanın feodal pərakəndəliyi vəziyyətində olduğunu görən Fətəli xan bütün xanlıqları vahid dövlət ətrafında birləşdirməyi qərara alır. Bununla əlaqədar olaraq, Quba xanı Dağıstan hakimləri – Tarxu Şamxalı Murtuzəli, Qaraqaytaq Usmisi Əmir Həmzə və Tabasaran hakimi ilə əlaqəyə girib, dağlar ilə Xəzər dənizi arasında Samur çayının sağ sahilindəki torpaqları Quba xanlığına tabe etdi. Bunlar Müşkür, Niyazabad, Sabran, Rustov və Beşbarmaq torpaqlarından ibarət idi. 1759-cu ildə Dərbənd xanlığı Quba xanlığına ilhaq edildi. Xəzər dənizində mühüm qala və ticarət limanı olan Dərbənd Quba xanlığının daha da möhkəmləndirilməsi üçün əsas amil oldu. 1767-ci ildə Bakı xanlığı Quba xanlığına birləşdirildi. Azərbaycanın şimal-şərq torpaqlarını Quba xanlığı ətrafında birləşdirmək uğrunda mübarizə aparan Fətəli xan, Bakı xanlığını özündən asılı vəziyyətə salmaq məqsədilə bacısı Xədicə Bikəni Bakı xanı Məlik Məmmədxana (1768-1784) ərə verdi. Beləliklə, Fətəli xan öz məqsədini həyata keçirmək üçün bəzi hallarda güc tətbiq etmədən feodalizm dövründə dövlət siyasətində mühüm rol oynayan nikah diplomatiyasından da istifadə edildi. Məsələn, Qaraqaytaq Usmisi Əmir Həmzəyə vəd etdiyi bacısı Xədicə Bikəni ilk Bakı xanı I Mirzə Məhəmmədxanın oğlu Bakı xanı Məlik Məhəmməd xana (1758-1784) ərə vermişdi. Tutu Bikə bütün həyatı boyu Fətəli xana sədaqətli olmuş, ağıllı Xədicə Bikə isə qardaşının məsləhəti ilə Bakı xanının daxili işlərinə müdaxilə etməyə və onları Quba xanlığının xeyrinə istiqamətləndirməyə nail olurdu. Rus tarixçisi R. Butkov yazır ki, “Bakı xanı bütün həyatı boyu Quba xanlığına sadiq oldu. Çünki Fətəli xanın bacısı öz ərini tamamilə ələ almışdı. Quba xanı nikah münasibəti ilə öz hakimiyyətini Bakı üzərində möhkəmləndirməyə nail oldu” Dərbənddən Salyana qədər Xəzər sahilindəki bütün torpaqlar Quba xanlığı tərkibinə daxil edildi. 1767-ci ildə Fətəli xan Şəki xanlığı ilə sazişə girib Şamaxı xanlığını işğal etdi. Həmin il Gəncə xanı Cavad xan da Fətəli xana tabe olduğunu bildirdi. Beləliklə, XVIII əsrin 60-cı illərində Dərbənddən Cavad xanlığına qədər Azərbaycanın şimal-şərq torpaqları Quba xanlığının hakimiyyətinə keçdi. 1768-ci ilin iyununda Şamaxı təslim oldu, ilin sonunda isə Cavad xanlığı da qəti olaraq Quba xanlığına qatıldı. Cavad xan Quba xanının etibarlı müttəfiqi idi. Şərqi Azərbaycanın ən zəngin torpaqları Quba xanlığına birləşdirildi.

Beləliklə, Dərbənddən başlayaraq bütün Azərbaycan torpaqlarını bir dövlət halında birləşdirən Fətəli xan hərbi qüvvə, ticarət və iqtisadi əhəmiyyət baxımından çox uğurlar qazanmış, ölkədə əmin-amanlıq yarada bilmişdi. 

Daxili çəkişmələrin acı sonu

Quba xanlığının qüdrətinin artmasından ehtiyat edən Qarabağ, Şəki xanları və Dağıstan hakimləri birləşmiş qüvvələrini Quba xanlığı üzərinə yeritdilər. 1774-cü ildə Xudat yaxınlığında Gavduşan çölündəki döyüşdə Fətəli xanın qoşunları məğlub olub Salyana çəkildilər. Quba və Şamaxı tutuldu. Dərbənd isə mühasirəyə alındı. Dərbəndin müdafiəsinə Fətəli xanın arvadı Tutu Bikə rəhbərlik edirdi. Fətəli xan Rusiyaya müraciət edərək kömək istədi. 1775-ci ilin martında general de Medemin başçılıq etdiyi rus qoşunları Dərbəndə yaxınlaşdılar. Bundan istifadə edən Fətəli xan düşmənin silahlı qüvvələrini darmadağın etdi. Quba azad edildi.

Fətəli xan 1780-1781-ci illərdə üç dəfə Qarabağ xanlığına qarşı qoşun yeridir, hətta Ağdamı və Əsgəran qalası da daxil olmaqla bütün aran Qarabağı tutsa da, arxası Şərqi Gürcüstana bağlı olan Qarabağ xanlığını tabe etmək cəhdi baş tutmadı. Fətəli xan dəfələrlə Azərbaycan torpaqlarını Şərqi Gürcüstan çarı II Iraklinin təcavüzündən qorumuş, gürcü hökmdarına rəsmi məktub göndərərək, onun Azərbaycan xanlıqlarının işinə qarışmamasını tələb edirdi. 1787-ci ildə Quba xanlığı ilə sülh müqaviləsi bağlayan II Irakli ümumi düşmənə qarşı mübarizədə Fətəli xanla birgə olacağını bildirmişdi.

1789-cu ilin əvvəllərində Fətəli xanın təklifi ilə Şamxorda (indiki Şəmkir) gürcü çarı II Irakli ilə görüş keçirilir. Quba xanlığı tərəfindən Gəncə və Şəki xanlarının da iştirak etdiyi bu görüşdə bir sıra mühüm siyasi və strateji məsələlər müzakirə olunur. Fətəli xan Iraklidən Şəmşəddil mahalının həmişəlik Gəncə xanlığına qatılmasına razılıq alır.

Şamxorda Şərqi Gürcüstan çarı II Irakli ilə danışıqlardan sonra təşkil olunmuş naharda Fətəli xanı zəhərləyirlər. Zəhər dərhal yox, tədricən qana yeridiyindən (xəyanət planında belə nəzərdə tutulmuşdu) bir neçə gündən sonra Qubaya yola düşən Fətəli xan yolda xəstələnir və Bakıda yaşayan bacısı Xədicə Bikənin (Bakı xanı Hacı Məlik Məhəmməd xanın arvadı) yanına gəlir. 1789-cu il martın 23-də görkəmli dövlət xadimi, bacarıqlı diplomat Fətəli xan vəfat edir. Bakıda vəfat etmiş Fətəli xanı Bakıda Bibiheybət məscidinin həyətində dəfn edirlər. 1936-cı ildə Bibiheybət məscidi, bu müqəddəs ocaq sovet recimi tərəfindən məhv edilərkən, Fətəli xan və məscidin ətrafında basdırılmış müqəddəs adamların qəbirləri də dağıdılmışdır. Təsadüfən, o vaxt Şıx kəndinin xeyirxah ağsaqqallarından biri üstündə Fətəli xan adı yazılmış iki baş daşından birini (ehtimal var ki, ikinci baş daşı Xədicə Bikənin baş daşı olmuşdur) evinə aparıb gizlətmiş və onu məhv olmaqdan qoruya bilmişdir. Sonradan tanınmış arxeoloq və etnoqraf Ishaq Cəfərzadə baş daşını soraqlayıb tapmış və Azərbaycan tarixi muzeyinə vermişdir. Hazırda həmin baş daşı muzeyin qiymətli eksponatlarından, tariximizin səhifələrindən biri kimi qorunub saxlanılır.

Fətəli xanın ölümündən sonra onun yolunu heç kim davam etdirə bilmədi. Şah Ismayıl Xətainin oğlanları kimi, onun da oğlanları – Əhməd xan (1789-1791) və Şeyxəli xan (1791-1810) atalarını əvəz edə bilmədilər. Quba xanlığı ilhaq edilmiş və asılı hala salınmış ərazilər üzərində hakimiyyətini itirdi. Dərbənd, Şəki, Bakı, Şirvan, Talış və Gəncə xanlıqları Quba xanlığının asılılığından çıxdılar. Azərbaycan xırda xanlıqlara parçalandı.

“Azadlıq”ın Araşdırmaçı Jurnalistlər Qrupu

KIV-ə Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap edilir